Savunma Bütçesinde Dev Artış ve Küresel Sınır Gerilimleri

Ankara'da Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nden yükselen rakamlar, bugün ekonomi ve güvenlik ekseninde oldukça sert bir tablo çiziyor. Savunma bütçesindeki devasa artışın maaş zamlarını gölgede bırakıp bırakmayacağını masaya yatırıyoruz.

Cevdet Yılmaz'ın açıkladığı Orta Vadeli Program verilerine göre, 2027-2029 döneminde savunma harcamaları tam yüzde 229 oranında artırılacak. Bu kaynağın temel hedefi, tasarımı biten ve seri üretime geçecek yerli platform ile mühimmatların temini olarak belirtiliyor.

Bence bu rakam, savunma sanayisinde bir sıçrama tahtası olabilir. Özellikle ASELSAN ve ROKETSAN gibi aktörlerin seri üretim kapasitesini artırması için gereken sermaye akışını bu artış doğrudan sağlayacaktır.

Ben bu kadar iyimser bakamıyorum Kaan. Bu denli yüksek bir bütçe artışı, kamu maliyesinde ciddi bir disiplin sorunu yaratma riski taşıyor.

Peki, bu bütçe genişlemesi halkın cebine yansıyacak olan enflasyon ve maaş dengesini nasıl etkileyecek?

OVP'deki yüzde 28,4'lük yıl sonu enflasyon hedefi, aslında bütçedeki bu harcama iştahının bir parçası gibi görünüyor. Eğer bu hedefe ulaşılırsa, emekli zamları yüzde 9,04 bandında kalacak.

Burada bir düzeltme yapmam gerekirse, memur ve memur emeklileri için beklenen toplam artış yüzde 7 civarında seyrediyor. Yani emekli zammı, savunma bütçesindeki büyüme oranının çok uzağında kalıyor.

Rakamlar böyleyse, bu durumun sokaktaki karşılığı doğrudan alım gücünün daralmasıdır. İnsanlar savunma sanayisindeki mühimmat sayısını değil, marketteki fiyat artışını konuşacak.

Kesinlikle katılıyorum, bütçe dengesi bozulursa bu durum enflasyonu daha da tetikler.

Ancak yerli üretim sayesinde dışa bağımlılığın azalması, uzun vadede döviz çıkışını engelleyerek makro dengelere pozitif döner.

Bu bir varsayım, bugünün maliyetleri ise çok somut.

Yani bir tarafta teknolojik bir atılım hedefi, diğer tarafta ise daralan bir maaş skalası var.

Kısacası, teknoloji gelişirken sofradaki payın küçülme ihtimali masada duruyor.

Bakan Bolat'ın tekstil ihracatındaki yüzde 3,6'lık pay vurgusu da aslında bu ekonomik dengenin ne kadar hassas olduğunu gösteriyor.

Peki, bu bütçe ve ekonomik dengeler, sınır hatlarındaki fiziksel gerilimle nasıl birleşecek? Deniz ve sınır gerilimlerini birazdan konuşalım.

Bütçe rakamlarından çıkıp doğrudan jeopolitik fay hatlarına, yani denizlere ve haritalara bakıyoruz. Çetin, İran'ın deniz trafiği üzerindeki kontrol alanını genişletme kararı sadece bir karşılık mı yoksa büyük bir risk mi?

Bu sadece bir karşılık değil, doğrudan bir risk yönetimi hatası. Hürmüz Boğazı'ndan sonra Umman ve Arap Denizi'ni de işin içine katmak, küresel ticaretin damarlarını doğrudan hedef almak demek.

İran Devrim Muhafızları Sözcüsü Tuğgeneral Hüseyin Muhibbi'nin ifadesiyle, bu yeni kısıtlı bölge Çabahar çevresinden başlayarak geniş bir güzergahı kapsayacak.

Bence bu hamle, yaptırımların yarattığı ekonomik daralmaya karşı bir 'caydırıcılık alanı' yaratma çabası. Veriler gösteriyor ki, deniz trafiği üzerindeki bu tür kontrol iddiaları, yaptırım maliyetlerini karşı tarafa yüklemek için kullanılan bir mekanizmaya dönüşüyor.

Katılmıyorum, bu sadece maliyeti artırır.

Ama Kaan, bu hamleyle İran aslında kendi oyun alanını genişleterek pazarlık masasında yeni bir değişken oluşturuyor, bu da bir tür savunma stratejisi olabilir.

Pazarlık masası, gemilerin durdurulmasıyla değil, istikrarla kurulur; bu durum NATO ve bölge ülkeleri için öngörülemez bir maliyet demek.

Bu gerilim sadece gemileri değil, küresel tedarik zincirini de etkiliyor; yani bir gün market rafındaki bir ürünün fiyatı, bu yeni ilan edilen koordinatlara bağlı olabilir.

Sadece denizler değil, haritalar da değişiyor gibi görünüyor; Trump'ın paylaştığı o tartışmalı harita İzlanda'yı bile ayağa kaldırdı. Elif, İzlanda'nın tepkisi ne boyutta?

Başbakan Kristrun Frostadottir, paylaşımı 'saçma' ve 'gülünç' olarak nitelendirdi; hatta ABD'nin Reykjavik Büyükelçisi Billy Long bakanlığa çağrıldı.

Peki, bu harita savaşları ve denizdeki kısıtlamalar, sivil hayatın en temel ihtiyaçlarını nasıl etkileyecek? Gazze'de eğitimin akıbeti ve Bangladeş'teki salgın durumu bu karmaşanın neresinde kalıyor?

Gazze'de durum çok daha ağır bir boyutta; Filistin Eğitim ve Yükseköğretim Bakanlığı'ndan Ahmed Ayiş en-Neccar, eğitim binalarının yüzde 97'sinin kullanılamaz durumda olduğunu açıkladı.

Yüzde 97 çok büyük bir oran, bu durumda yarım milyon öğrenciye nasıl bir alan açılacak?

Bakanlık 16 Eylül'de öğretmenlerin, 19 Eylül'de ise öğrencilerin ders başı yapmasını planlıyor ama fiziksel bir altyapıdan söz etmek zor.

Aslında bu çaba, bölgedeki sosyal dokuyu korumak adına çok stratejik bir direnç göstergesi olabilir.

Buna direnç demek fazla iyimserlik olmaz mı?

Bence değil, kurumları ayakta tutmaya çalışmak uzun vadeli istikrar için tek yol.

Ben tam tersini düşünüyorum; binaların yüzde 97'sinin yok olduğu bir yerde eğitim planlamak, sadece kaynağın nereye gittiği sorusunu doğuruyor.

Bu tablo sadece rakamlardan ibaret değil, sokaktaki çocuk için okulun yokluğu demek; Bangladeş'teki çocuk ölümleriyle birleşince durum bir neslin kaybına dönüşüyor.

Bangladeş tarafında da tablo çok karanlık; Sağlık Bakanlığı, kızamık şüphesiyle hayatını kaybeden çocuk sayısının 999'a ulaştığını teyit etti.

Salgın hızlanıyor mu, yoksa rakamlar birikmiş bir durumun sonucu mu?

Son bir ayda ölümlerin 100'ün üzerine çıktığını belirttiler, mart ayından bu yana ise 166 binden fazla şüpheli vaka var.

Savaşın yıktığı altyapı mı yoksa kontrol edilemeyen biyolojik krizler mi daha hızlı bir toplumsal çöküş getirir; peki şiddetin bu iki farklı coğrafyadaki farklı yüzlerini, Suriye ve Elazığ örneklerini birazdan konuşalım mı?

İdlib'deki patlama mühimmat kaynaklı olarak verildi ancak Elazığ'daki olay bambaşka bir tablo çiziyor; Karakoçan'daki yangın sonrası yapılan otopsi, Ağa ve Hayriye Üykü çiftinin dumandan değil, mermilerle öldürüldüğünü teyit etti.

Elazığ'daki bu durum sadece bir cinayet değil, suçun yangınla örtbas edilmeye çalışılması ciddi bir güvenlik zafiyeti.

Aslında Elazığ'daki vaka, mülkiyet hırsızlığının şiddete evrilmesiyle ilgili ve yerel düzeyde suç oranlarındaki artışla örtüşüyor.

Peki bu iki olay arasındaki o korkutucu bağ ne; bir yanda mühimmat patlamasıyla gelen yaralanmalar, diğer yanda bir cinayeti gizleme çabası?

İnsanlar artık sadece savaşın değil, kendi evlerinin içinde de güvende olup olmadıklarını sorgular hale geldi.

Bence mühimmat patlaması riskleri de göz ardı ediliyor.

Tam tersine Çetin, İdlib'deki mühimmat stoklarının kontrolü aslında bölgedeki istikrar için bir fırsat olabilir, bu tür kazalar denetim mekanizmalarını sıkılaştıracaktır.

Buna katılmıyorum, denetim sıkılaşacağına mühimmatın varlığı daha büyük bir tehdit oluşturuyor.

İdlib Basın Müdürlüğü patlamada 8 kişinin yaralandığını bildirdi, Elazığ'da ise faillerin altınları çaldığı tespit edildi.

Şiddetin bu iki farklı biçimi toplumsal güveni nasıl sarsıyor; peki ya bu güvenin sarsıldığı yerlerde ekonomik ihaleler ve siyasi güç nasıl şekilleniyor?

Üsküdar'daki o dört turluk başkanvekili seçimi süreci, yerel yönetimin sadece sandık değil, hukuk ve siyaset ekseninde nasıl kilitlendiğini gösteriyor.

YENİ Parti Grup Başkanvekili Gökhan Günaydın, TBMM'deki basın toplantısında sürecin demokratik yaşam için bir kumpas olduğunu ve itiraz edeceklerini açıkladı. Mahkemenin iptal kararının ardından yapılan oylamada Cumhur İttifakı adayı Dündar Ziya Gültekin, CHP adayı Sibel Tan Çetinkaya karşısında üstünlük sağladı.

Aslında bu yerel gerilimle AB'nin yeni ihale yasası teklifini yan yana koyduğumuzda, yönetişim biçimlerinin nasıl merkezileştiğini görebiliyoruz. AB'nin yıllık 2,6 trilyon avroluk pazarı tek bir dijital platformda birleştirme hedefi, aslında bürokrasiyi azaltıp verimliliği artıracak bir hamle.

Verimlilik mi yoksa korumacılık mı, orası tartışılır.

Bence bu bir korumacılık değil, dijital bir sadeleşme; beş ihale usulünün üçe inmesi ve şirketlerin belgelerini tekrar sunmak zorunda kalmaması piyasayı hızlandıracaktır.

Kaan, Avrupa menşeli şirketlere öncelik verilmesi demek, rekabetin adil olmadığı bir kapalı devre sistem demek, risk çok büyük.

Peki bu dijitalleşme ve yerel siyasetin bu kadar sertleşmesi, sıradan vatandaşın belediye hizmetine erişimini veya bir şirketin yerel bir ihaleye girmesini ne kadar zorlaştıracak?

Kaan'ın az önce bahsettiği o dijitalleşme, aslında yerel düzeydeki karmaşayı azaltabilir, hatta şeffaflığı artırabilir.

Tam tersine, kurallar sadeleştikçe denetim mekanizmaları zayıflayabilir.

Siyasetin ve paranın yönetilme biçimi bu kadar değişirken, bu değişimlerin en insani ve en can yakıcı boyutu başka bir yerde karşımıza çıkıyor; Manisa'daki o trajik olayda aile içindeki şiddetin kökeninde ne yatıyor?

Salihli Keli Mahallesi'nde dün akşam 51 yaşındaki D.K., henüz belirlenemeyen bir nedenle tartıştığı eşi N.K. ve 24 yaşındaki kızı N.K.'yi bıçakla yaraladı; yaralılar Salihli Devlet Hastanesi'ne kaldırıldı.

Bu sadece bir tartışma değil, bir evin içindeki güvenin tamamen yok oluşu; insanlar artık en yakınındakinden nasıl korunacağını düşünür hale geldi.

Selin'in dediği gibi toplumsal gerilim, bazen en dar alana, yani eve hapsoluyor; ekonomik daralma veya sosyal stres bu tür patlamaları tetikleyebilir.

Bence bu olayları sadece ekonomik veya sosyal stresle açıklamak, çözümün önünü kapatan bir kaçış yolu.

Çetin, bu noktada neyi kast ediyorsun?

Mekanizmalara odaklanmak yerine, şiddetin bir tercih olduğunu ve denetim eksikliğini konuşmamız gerekiyor.

Katılmıyorum, veriler gösteriyor ki toplumsal stres arttığında bu tür mikro şiddet vakaları da paralel bir artış eğilimi gösteriyor.

Kaan'ın bahsettiği o stres, akşam yemeği sofrasından sokağa kadar her yere sızmış durumda.

Günün tüm başlıklarını masaya yatırdık; yarın sabah yeni gelişmelerle yine burada olacağız, iyi akşamlar.