New York'ta Diplomasi Trafiği ve Antalya'da COP31 Hazırlığı

Bir sabah kahvesi eşliğinde okunan diplomasi haberleri bazen sadece isimlerden ibarettir ama bugün New York'tan gelenler, bölgedeki sınır güvenliğimizi ve komşularımızla olan ilişkilerimizi doğrudan ilgilendiriyor. New York'taki Türkevi'nde gerçekleşen bu üçlü zirveyi ve barış planı tartışmalarını masaya yatırıyoruz.

Hakan Fidan'ın ev sahipliğinde, Suriye Dışişleri Bakanı Hasan Esad Hasan Şeybani ve Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan Al Suud ile bir araya geldiği toplantı New York'ta yapıldı. Bakanlık, bu görüşmenin BM 81. Genel Kurulu yüksek düzeyli haftası kapsamında gerçekleştiğini teyit etti.

Suriye ve Suudi Arabistan'ın aynı masada, Türkiye'nin ev sahipliğinde oturması kağıt üzerinde dengeli duruyor ancak sahadaki aktörlerin bu masaya ne kadar sadık kalacağı büyük bir soru işareti.

Çetin'in risk vurgusuna eklemek gerekir ki, bu tür çok taraflı temaslar genellikle uzun vadeli bir güven inşasından ziyade, mevcut gerilimleri düşük yoğunluklu bir diyaloğa çekmek için kullanılır. Geçen yılki bölgesel temaslarla kıyasladığımızda, bu sefer masada Suriye'nin doğrudan temsil edilmesi mekanizmanın değiştiğini gösteriyor.

Peki, bu üçlü buluşma sadece bir tanışma mı yoksa somut bir barış planının parçası mı?

Aslında Fidan sadece bu üçlü görüşmeyle sınırlı kalmadı; 'New York Deklarasyonu ve 20 Maddelik Kapsamlı Barış Planı'nın bir yıl dönümü' toplantısına da katıldı.

Deklarasyonlar tek başına bir şey değiştirmez.

Katılmıyorum, çünkü bu deklarasyonun içindeki maddelerin uygulanabilirliği, bugün masadaki aktörlerin çıkarlarıyla örtüşürse bir kaldıraç etkisi yaratabilir.

Yani Elif'in belirttiği o 20 maddelik plan, Kaan'ın dediği gibi bir kaldıraç mı yoksa sadece diplomatik bir nezaket mi?

Bunu söylemek için henüz çok erken, çünkü planın uygulanması için gereken finansal ve askeri teminatlar henüz masada değil.

Bu diplomatik denge arayışı sürerken, Tahran cephesinde durum çok daha farklı bir boyuta evriliyor; İran'ın ABD'ye karşı masaya koyduğu o ağır şartlar ne anlama geliyor?

İran'ın sunduğu bu liste bir uzlaşma metni değil, diplomatik bir zaman kazanma manevrası gibi duruyor.

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi'nin ifadesiyle bu temaslar, Katarlı bir arabulucu vasıtasıyla gerçekleştirildi ve şartlar doğrudan iletildi.

Bekayi'nin bahsettiği dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması talebi, geçen yılki yaptırım paketlerinin ekonomik etkisini düşünürsek masadaki en somut ve zorlu madde.

Peki bu taleplerin gerçekleşmesi için ABD'nin saldırgan eylemleri durdurması şartı, masayı kilitler mi?

Bence kilitler, çünkü bu talepler mevcut statükonun tamamen değişmesini gerektiriyor.

Deniz ablukasının kalkması demek, aslında küresel tedarik zincirindeki dijital takip ve lojistik sistemlerinin de yeniden yapılandırılması demek, yani sadece siyasi değil teknik bir süreç.

Ancak İran tarafı, savaşın tüm alanlarda sona ermesi ve ekonomik savaşın bitirilmesi gerektiğini vurgulamaya devam ediyor.

az önce belirttiğim finansal teminat eksikliği burada devreye giriyor; varlıklar serbest kalsa bile ekonomik savaşın bitişi için çok daha geniş bir mekanizma lazım.

Katılmıyorum, burada asıl mesele varlıklar değil, İran'ın bu şartları birer 'olmazsa olmaz' olarak sunup masadan kalkmaya ne kadar hazır olduğu.

Yani her iki taraf da geri adım atmayacak bir pozisyon alıyor gibi görünüyor.

Diplomatik bu sertleşme sürerken, bu gerginlik iklim krizinin getirdiği hayatta kalma mücadelesini gölgeleyecek mi?

Bakan Kurum'un New York'taki bu çıkışı, meseleyi sadece çevre politikasından çıkarıp doğrudan güvenlik paradigmasına taşıyor.

Güvenlik paradigmasını değiştirmek kağıt üzerinde kolay ama savunma bütçeleri ulusal egemenliğin temeli olarak görülüyor.

Bakan Kurum'un ifadesiyle, iklim krizinin en büyük varoluşsal tehdit olduğu vurgulanırken, askeri harcamaların bir kısmının sürdürülebilirliğe kaydırılması önerildi.

Aslında bu öneri, savunma sanayisinden iklim finansmanına kaynak aktarılmasını öngören devasa bir bütçe kayması anlamına gelir.

Bunu bir ölçek sorunu olarak düşünürsek, savunma teknolojilerine ayrılan milyarlarca doların karbon yakalama veya yenilenebilir enerji altyapısına geçmesi dünyayı bambaşka bir yere taşır.

Yani Çetin'in bahsettiği o egemenlik direnci ile Defne'nin işaret ettiği teknolojik dönüşüm arasında bir çatışma var.

Ben katılmıyorum, bu ikisi birbirini dışlamıyor; sadece kaynak dağılımı önceliği değişiyor.

Peki, bu kaynak aktarımı gerçekleştiğinde bir güvenlik açığı oluşursa bunun maliyeti iklim krizinden daha mı az olacak?

Aslında iklim krizinin yarattığı göç ve kaynak savaşları, mevcut savunma sistemlerinin hiç hazırlıklı olmadığı bir tür yeni nesil güvenlik tehdidi.

Antalya'da yapılacak zirve için 30 bini aşkın personelin görevlendirilecek olması da bu organizasyonun ne kadar büyük bir lojistik ve güvenlik yükü olduğunu gösteriyor.

Peki, bu devasa operasyonel hazırlık ve bütçe tartışmaları arasında, piyasaların beklediği o kritik ekonomik denge noktası nerede duruyor?

Diplomatik trafiğin yarattığı hareketlilikten çıkıp, içerdeki asıl hareketliliğe, yani Merkez Bankası'nın Eylül ayı sektörel enflasyon beklentilerine bakalım.

Burada çok temel bir ayrışma var: piyasa katılımcıları yüzde 23,70 seviyesine çıkarken, hanehalkı yüzde 45,60 ile çok daha yüksek bir beklenti içinde kalmaya devam ediyor.

TCMB verilerine göre reel sektör ise tam tersi bir eğilimle, yüzde 32,50 seviyesine gerileyerek beklentilerini aşağı çekmiş durumda.

Reel sektörün bu iyimserliği yanıltıcı olabilir.

Çetin'in neden şüpheci yaklaştığını anlıyorum ama reel sektördeki yüzde 0,30'luk azalış, maliyet baskılarının bir nebze kırıldığını gösteriyor olabilir.

Mesele maliyet değil, hanehalkı ile piyasa arasındaki o devasa makasın yarattığı güven kaybı.

Yani hanehalkı ile piyasa arasında yaklaşık 22 puanlık bir uçurumdan bahsediyoruz, bu durum talebi nasıl etkiler?

Bu fark sadece bir sayı değil; hanehalkı fiyatların artacağını düşündüğü an tüketim alışkanlıklarını hemen değiştiriyor.

Kesinlikle, hanehalkının yüzde 45,60'lık öngörüsü, satın alma gücünü korumak için öne çekilmiş bir talebi tetikleyebilir.

Ancak piyasa katılımcılarının yüzde 23,70'lik beklentisiyle bu talebin yönetilmesi çok zor görünüyor.

Peki, bu beklenti ayrışması sokağın gerçekleriyle ne kadar örtüşüyor, yoksa bu sadece teknik bir veri mi? Bir sonraki konumuzda, şehir hayatının görünmeyen maliyetini, İstanbul trafiğinin bedelini konuşacağız.

Sokağın gerçekliği aslında Esenler Belediyesi Prof. Dr. Sadettin Ökten Şehir Düşünce Merkezi'nin raporuyla rakamlara dökülmüş durumda; İstanbul'da trafik yoğunluğu kişi başına yılda 288 saatlik bir zaman kaybı demek.

Elif'in bahsettiği bu zaman kaybı, raporda belirtilen yıllık 10 milyar dolarlık ekonomik maliyetin ana motoru gibi duruyor.

Bence maliyetten ziyade bu verinin şehir planlamasındaki karşılığına bakmalıyız.

Yani Çetin, bu 10 milyar dolar sadece bir kayıp mı yoksa yeni bir kentsel dönüşümün finansal tetikleyicisi mi?

Planlama tarafında teknolojik altyapı eksikliği bu maliyeti katlıyor, sadece yol yapmak yetmez.

Teknoloji tek başına çözmez, ben şunu söyleyebilirim ki; bu ölçekteki bir ekonomik sızıntı ancak radikal bir ulaşım modeli değişikliğiyle durdurulabilir.

Peki, bu devasa trafik yükü bir yandan şehirleri boğarken, diğer yandan şehirdeki hava kalitesini ve akciğer sağlığını nasıl etkiliyor?

Şehirlerin bu nefes alamayan hali, Prof. Dr. Şevket Özkaya'nın açıkladığı korkutucu tabloyu daha da belirginleştiriyor.

Özkaya, 25 Eylül Dünya Akciğer Günü öncesinde yaptığı açıklamada, akciğer hastalıklarına bağlı ölümlerin toplam ölümlerin neredeyse yarısını oluşturduğunu teyit etti.

Bu sadece bir sağlık meselesi değil, bir güvenlik açığı.

Çetin'in bu noktada risk vurgusu yapması mantıklı; çünkü akciğer kanseri, KOAH ve tüberküloz gibi hastalıklar küresel iş gücü kaybıyla doğrudan bağlantılı.

Peki bu ağır tablo, yarın akşam başlayacak olan UEFA Uluslar Ligi heyecanının gölgesinde mi kalacak?

Aslında iki konu arasında bir ölçek farkı var; bir yanda her gün 20 bin kez tekrarlanan biyolojik bir süreç, diğer yanda üç güne yayılan bir spor organizasyonu.

Yine de takvim çakışıyor; A Milli Takımımız yarın değil, 25 Eylül Cuma günü saat 21.45'te Fransa ile sahaya çıkıyor.

Ben buna katılmıyorum, futbolun yarattığı kitlesel hareketlilik hava kirliliği üzerinde anlık ama ciddi bir baskı kuruyor.

Belki de haklısın, çünkü stadyum çevresindeki ulaşım yoğunluğu, Özkaya'nın bahsettiği o günlük 10 bin litrelik hava hacminin kalitesini doğrudan bozuyor.

Yani bir yandan hayatta kalma mücadelesi, diğer yandan turnuva coşkusu arasında sıkışmış bir gündemle günü kapatıyoruz; teşekkürler herkese, yarın akşam maç sonuçlarıyla ve yeni verilerle yine buradayız.

Görüşmek üzere.

Peki bu sağlık alarmı ve yarınki Fransa maçıyla başlayacak UEFA heyecanı arasında nasıl bir denge kuracağız, masayı kapatırken son sözü alalım; teşekkürler herkese, yarın yeni verilerle görüşmek üzere.