Küresel Gerilim ve Yerel Hesaplaşmalar: Gece Muhasebesi

Diplomasi masasında isimlerin değil, sessiz kalan kurumların tartışıldığı bir geceye giriyoruz; peki bir kurumun sessizliği, bölgedeki çatışmanın fitilini ateşlemeye yeter mi?

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, BM Genel Sekreteri Guterres'in açıklamalarını doğrudan eleştirdi. Bekayi, Guterres'in uluslararası hukuku ihlal eden ABD ve İsrail'i isim vermeden kınamasını yetersiz bulduğunu belirtti.

Bu tepki aslında Tahran'ın BM'nin tarafsızlık zırhını delmeye çalıştığını gösteriyor. Bekayi'nin bu çıkışı, geçen yılki benzer diplomatik tıkanıklıklara göre çok daha sert bir ton taşıyor.

Sertlikten ziyade bir risk yönetimi görüyorum burada. Tahran, BM'yi suçlayarak aslında sahadaki askeri hareketliliğe meşruiyet zemini hazırlıyor.

Bence bu durum, bir diplomatın masada kazanamadığı alanı sahada doldurma çabası gibi; sanki bir satranç oyuncusunun şah çekemeyince masayı devirmeye çalışması kadar riskli.

Masa devrilmez, sadece taşlar daha hızlı hareket eder.

Bu hareketlilik sadece BM ile sınırlı değil; İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ile yaptığı görüşmede İngiliz üsleri konusunda da net bir uyarıda bulundu.

Arakçi'nin Akrotiri ve Dikelya'daki İngiliz üslerini doğrudan hedef alması, gerilimi Akdeniz hattına da çekme niyetini gösteriyor. Benzer bir hamle geçmişte bölge güvenliğini daha da kırılgan hale getirmişti.

Siyasi restleşmelerin bu kadar geniş bir coğrafyaya yayılması, yarın sabah bizi çok farklı bir maliyet tablosuyla karşılaştırabilir; şimdi ise sahayı değil, paranın ve gücün çarpıştığı başka bir alana, futbolun ekonomi savaşlarına bakalım.

FIFA'nın bu hamlesi aslında devasa bir varlık paketini piyasaya sürmek demek; Dünya Kupası'nın hisselerini satmak, bir mahallenin parkını değil de, şehrin en büyük gelir getiren AVM'sini satmak gibi bir şey.

AVM benzetmesi fazla hafif kalıyor Kaan, bu doğrudan oyunun kurallarını koyan otoritenin mülkiyetini bir yatırım fonuna devretmesi demek.

The Times'ın aktardığına göre Infantino, 211 üye federasyona bu plan için 19 Eylül'e kadar süre tanıdı; yani süreç çok hızlı ilerliyor.

Hız önemli çünkü UEFA'nın 'futbolu zenginleşme aracı olarak kullanmayı bırakın' çıkışı, aslında bu finansal modelin sürdürülebilirliğine dair duydukları korkuyu gösteriyor.

Peki bu finansal savaşın kazananı kim olacak, yoksa sadece oyunun ruhu mu kaybedilecek; bu tartışmayı bir kenara bırakıp, Türkiye'de iç güvenlik ve hukuk ekseninde dönen o hareketli gelişmelere odaklanalım mı?

Aslında güvenlik eksenindeki hareketlilik sadece sınır ötesinde değil, İstanbul ve Mersin ayağında da oldukça yoğun. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı koordinesinde yürütülen 'Ahbaplar Suç Örgütü' soruşturmasında, emniyetteki işlemleri biten 13 şüpheliden 7'si için tutuklama talep edildi.

Bu tutuklama talepleri sivil toplum faaliyetlerini mi hedef alıyor, yoksa gerçekten bir suç örgütü yapısı mı söz konusu; bunu açalım.

Buradaki sayısal dağılım aslında bir örgütlenme modeline işaret ediyor gibi; 13 kişiden 7'sinin tutuklanma istemi, suçun sadece bireysel değil, sistematik bir yapı üzerinden yürütüldüğü iddiasını güçlendiriyor. Bu durum, bir sivil toplum hareketinin finansal veya operasyonel süreçlerinin, bir şirket hiyerarşisi gibi izlendiğini gösteriyor.

Sistematiğe odaklanmak yerine riskin büyüklüğüne bakmak lazım.

Risk meselesine gelmeden önce şunu söyleyeyim; bu tutuklama taleplerinin büyüklüğü, sanki bir banka şubesinin tüm operasyonel yetkilerinin bir gecede dondurulması kadar keskin bir etki yaratabilir.

Bankayı dondurmakla suç örgütünü çökertmek aynı şey değil, Kaan.

Mersin'deki bahis operasyonuna bakarsak, orada tablo daha net görünüyor; 11 ilde düzenlenen operasyonda 68 şüpheli gözaltına alındı ve 52'si tutuklandı.

Mersin'deki 52 tutuklama, aslında suçun ekonomik boyutunun artık yerel bir sorun olmaktan çıkıp ulusal bir güvenlik açığına dönüştüğünü kanıtlıyor. MASAK verileriyle desteklenen bu operasyonlar, suç gelirlerinin aklanma hızının kurumların denetim kapasitesini zorladığını gösteriyor.

Hukuk ve güvenlik operasyonlarının bu kadar iç içe geçtiği bir gecede, gözümüzü biraz da doğanın sert yüzüne, yani kontrolümüz dışında gelişen o yıkımlara çevirmemiz gerekecek.

Doğanın bu sert yüzü aslında iki farklı coğrafyada ama benzer bir çaresizlikle karşımıza çıktı. Çin'in Çongçing ilindeki Pengşui ilçesinde 17 Temmuz'da gerçekleşen heyelanda, son yapılan arama çalışmalarında 10 kişinin daha cansız bedenine ulaşıldı ve toplam can kaybı 51'e yükseldi.

Bu rakamlar sadece birer istatistik değil, aslında yerleşim alanlarının ne kadar savunmasız kaldığının bir göstergesi. Çin'deki bu yıkım, geçen yılki benzer afetlere kıyasla yerleşim bölgelerinin doğrudan hedef olması bakımından daha maliyetli duruyor.

Maliyetten ziyade, müdahale kapasitesinin yetersizliği asıl sorun.

Bana sorarsanız Çetin, mesele sadece kapasite değil, coğrafi riskin ekonomik büyüme hızıyla yarışamaması. Çin'deki kayıp sayısı, neredeyse orta ölçekli bir stadyumu dolduracak kadar insanı bir anda yerin altına gömdü.

Stadyum benzetmesi çok uç bir kıyas oldu, asıl risk yönetimi eksikliği.

Pakistan'daki durum da benzer bir ihmal tartışmasını tetikliyor. Belucistan eyaletindeki Sorange bölgesinde, Sardar Usman Kömür Şirketi'ne ait madende bir metan gazı patlaması yaşandı ve 6 madenci hayatını kaybetti.

Pakistan'daki bu patlama, maden güvenliğinin ne kadar pamuk ipliğine bağlı olduğunu gösteriyor; eyalet müfettişi Ghani Baloch'un ifadesine göre şu an 42 madenci hala içeride mahsur durumda.

Yani bir tarafta yerleşim yerlerini vuran devasa toprak kütleleri, diğer tarafta ise madenlerin derinliklerinde bekleyen o mahsur kalan 42 kişi var. Peki, bu insani dramların yerel yönetimlerin hazırlıksızlığıyla ne kadar bağlantılı olduğunu şimdi nasıl okuyacağız?

Bu hazırlıksızlık meselesi, aslında bir sonraki durağımızda çok daha yakından inceleyeceğimiz, binaların sağlamlığından eğitim sistemindeki boşluklara kadar uzanan o yerel sancılara bizi hazırlıyor.

Elif'in bahsettiği o yerel sancılar aslında sadece fiziksel binalarla sınırlı değil; devletin temel yapı taşlarından biri olan eğitim ve güvenlik mekanizmalarında da yeni bir döneme giriyoruz. Mesela Milli Savunma Bakanlığı'nın askeri öğrenciler için açıkladığı yeni imkanlar bu noktada nasıl bir tablo çiziyor?

MSB'nin duyurusuna göre, Sağlık Bilimleri Üniversitesi bünyesindeki Gülhane ve Hamidiye yerleşkelerinde eğitim görecek adayların yurt, yemek, kitap ve sağlık sigortası gibi tüm masrafları Bakanlık tarafından karşılanacak. Bakanlık, adayların ÖSYM'nin yayımlayacağı tercih kılavuzundaki koşulları takip etmesi gerektiğini de net bir şekilde belirtti.

Aslında bu paket, askeri öğrenciyi ekonomik bir yük olmaktan çıkarıp tam zamanlı bir devlet memuru adayı statüsüne yaklaştırıyor. Her ay düzenli yapılacak ödemelerle birlikte, bu maliyet kalemlerini düşününce, bir öğrencinin yıllık tüm yaşam giderini karşılamak, bugün orta ölçekli bir özel okulun yıllık ücretinin yarısından bile az bir maliyete denk geliyor.

Maliyetin düşüklüğüne değil, bu imkanların sürdürülebilirliğine bakmak lazım.

Ama Çetin, veriler bu tür teşviklerin nitelikli personel kaybını önlediğini gösteriyor.

Benim kastettiğim şey başka; sadece yemek ve kıyafetle nitelikli askeri personel yetiştirmek, savunma sanayiindeki teknolojik dönüşümün getirdiği maliyet artışıyla örtüşüyor mu, onu sorguluyorum.

Savunma tarafındaki bu kurumsal yatırımlar devam ederken, Sivas'taki devasa inşaat projesi de Türkiye'nin yapılaşma ve şahsiyet inşası vizyonunun bir parçası olarak gündemde. Külliye projesinin detayları neler?

Sivas Erzincan çevreyolu üzerinde temeli atılan Siyer-i Nebi Külliyesi, tam 30 binadan oluşacak bir kompleks olarak planlanmış. İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi törende, bu yapının Türkiye Yüzyılı vizyonuyla örtüşen bir şahsiyet yetiştirme merkezi olacağını ifade etti.

30 bina demek, sadece bir eğitim merkezi değil, Sivas ölçeğinde devasa bir ekosistem kurmak demek. Bu ölçekteki bir yatırımın bölgedeki yerel ekonomi ve inşaat hareketliliği üzerindeki etkisi, geçen yılki benzer ölçekli projelerin çarpan etkisiyle kıyaslandığında oldukça yüksek görünüyor.

İnşaatın büyüklüğü her zaman toplumsal fayda demek değildir.

Burada mesele sadece beton değil, projenin temsil ettiği kültürel sermaye.

Benim için mesele, bu kadar büyük bir alanın kamu kaynaklarıyla nasıl yönetileceği ve projenin uzun vadeli işletme maliyetidir.

Bu arada, inşaat ve eğitim tartışmalarının ortasında, doğayla olan mücadelemiz de devam ediyor; Tarım ve Orman Bakanı Yumaklı'dan beklenen haber geldi. Bakan Yumaklı, dünden bu yana müdahale edilen 169 yangından 163'ünün tamamen kontrol altına alındığını, Antalya Kaş ve Isparta Eğirdir'deki yangınların da söndürüldüğünü açıkladı.

Yangınların kontrol altına alınması bir nefes aldırsa da, geride kalan hasar ve yönetimsel süreçler hala soru işareti. Şimdi, bu güvenli ve yapılandırılmış alanlardan çıkıp, günün daha karanlık ve sarsıcı bir başka yüzüne, yani hayal kırıklıklarına ve asayiş olaylarına bakmamız gerekecek.

Bir yanda sahadaki başarısızlığın yarattığı boşluk, diğer yanda sokaktaki ani şiddet; günün son iki başlığı oldukça sert.

Başakşehir cephesinde Nuri Şahin, Inter Turku deplasmanındaki 2-0'lık mağlubiyet sonrası 'takım bu sonucu hak etmedi' diyerek yaşadıkları hayal kırıklığını dile getirdi. Eyüpsultan'da ise Güzeltepe Mahallesi'nde motosikletli iki şahsın bir iş yeri önünde açtığı ateş sonucu 4 kişi yaralandı, yaralılardan 2'sinin hayati tehlikesi sürüyor.

Başakşehir'in bu elenme maliyeti, aslında bir kulübün sezon başı bütçe planlamasındaki en büyük sapma diyebilirim. Bu kaybı, bir şirketin tüm yıl boyunca yaptığı reklam yatırımının bir gecede çöpe gitmesi gibi düşünebilirsiniz.

Reklam bütçesiyle asayişi kıyaslamak biraz fazla hafif kalmıyor mu Kaan?

Sadece ekonomik kaybı vurguluyorum, asayiş olayının yarattığı sosyal maliyet çok daha farklı bir boyut.

Benim bakış açım şu; Eyüpsultan'daki bu saldırı tipi, aslında şehir güvenliğindeki boşlukların fiziksel bir sonucu. Motosikletli saldırıların artması, emniyetin caydırıcılık kapasitesinin sokak düzeyinde sorgulanması demek.

Emniyet kaynakları henüz saldırganların kimlik tespitiyle ilgili net bir açıklama yapmadı, sadece olay yerindeki incelemelerin sürdüğünü teyit ettiler.

Yani bir tarafta planlanmış bir spor başarısızlığı, diğer tarafta ise öngörülemeyen bir güvenlik açığıyla günü kapatıyoruz. Katılımınız için teşekkürler; yarın sabah, piyasaların yeni yönünü ve sınır ötesindeki hareketliliği konuşmak üzere yine buradayız, iyi geceler.

Yarınki veriler daha belirleyici olacak.

Kaan'ın dediği gibi veriler yarın konuşulur ama bu geceki iki tablo, yani Başakşehir'in Avrupa vedası ve Eyüpsultan'daki o silahlı saldırı, aslında şehrin ve kulüplerin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi.