Küresel Tansiyon ve Yerel Fırtına: MOAB Bombası, Bütçe Açıkları ve İstanbul'un Sel Sınavı

Trump'ın MOAB bombasıyla İran'a yönelik 'mini nükleer' iması, bugün bu masada sert bir kutuplaşmaya yol açacak gibi görünüyor; bir yanda stratejik caydırıcılığı savunanlar, diğer yanda ise bu söylemi küresel bir felaketin eşiği olarak görenler var. İlk olarak, bu tehdidin sahadaki somut karşılığını Elif'ten dinleyelim.

Trump, Newsmax kanalına verdiği demeçte İran'daki Pickaxe Dağı bölgesindeki yer altı tesislerini hedef alabileceklerini ve bu bölgeyi hızla yok etmeyi deneyeceklerini söyledi. ABD Başkanı, operasyonda 10 tonluk GBU-43/B yani MOAB bombasının kullanılacağını açıkça belirtti.

Trump'ın bu çıkışı aslında nükleer bir eşiği aşmadan, nükleer bir etkisi varmış gibi algılanacak bir konvansiyonel güç gösterisi yapma çabası. Geçen yılki benzer söylemlerde görüldüğü gibi, bu tür bir mühimmatın kullanımı bölgedeki tüm dengeyi tek taraflı bozabilir.

Bence tam tersi, bu bir denge bozma değil, mevcut dengenin İran tarafından zorlanmasına karşı tek gerçek caydırıcı seçenek.

Ancak Çetin, bu mühimmatın konvansiyonel olması, İran'ın buna nükleer bir yanıt verme riskini ortadan kaldırmıyor.

Katılmıyorum, çünkü nükleer bir saldırı yerine 10 tonluk bir bombayla tehdit etmek, karşı tarafı masaya oturmaya zorlayan çok daha hesaplı bir risk yönetimidir.

Bu askeri gerilimin ekonomik piyasalar üzerindeki sarsıcı etkisi ne olacak, birazdan Kaan ile bu sorunun yanıtını arayacağız.

Askeri tehditlerin gölgesinde, piyasaların asıl canını yakacak olan o büyük ekonomik boşluğa, yani enerji ve bütçe dengesizliğine odaklanalım.

Dizel piyasasındaki yüzde 25'lik arz açığı, petrolün varil fiyatı 120 dolarda seyrederken dizelin varil maliyetini 200 dolara kadar fırlatmış durumda.

Bu sadece bir arz sorunu değil, doğrudan bir jeopolitik krizin faturasıdır.

az önce belirttiğim gibi bir kriz olsa da, ABD'nin 1,99 trilyon dolarlık bütçe açığıyla son 5 yılın zirvesine çıkması bu sarsıntıyı daha da derinleştiriyor.

Hazine Bakanlığı verilerine göre, geçen yılki 1,78 trilyon dolarlık açığa kıyasla bu artış yüzde 12'lik bir yükselişe işaret ediyor.

Lojistik maliyetlerindeki bu artış, tedarik zinciri yazılımlarının ve otonom taşımacılık maliyetlerinin hesaplanmasını imkansız hale getirebilir.

Bence asıl tehlike bütçedeki bu kontrolsüz harcama artışıdır.

Harcamaların yüzde 69 oranında artmış olması, gelirlerdeki yüzde 3'lük yükselişi tamamen gölgede bırakıyor.

Katılmıyorum, bu harcamalar savunma ve teknolojik altyapı için yapılıyor olabilir.

Savunma harcaması bile olsa, dizel fiyatlarındaki bu uçurum küresel ticaretin rotasını kalıcı olarak değiştirecektir.

Enerji ve bütçe arasındaki bu gerilim, şehirlerin altyapı dayanıklılığını nasıl test edecek, İstanbul'daki son durum neyi işaret ediyor?

İstanbul'da son 80 yılın yağış rekoru kırıldı ve metrekareye 273 kilogram yağış düştü; Bakan Göktaş, Ayazağa'daki incelemelerinde can kayıpları yaşandığını teyit etti.

Bu felaket sonrası AKOM turuncu alarm verdi; peki bu durum bir yönetim zafiyeti mi yoksa artık kaçınılmaz bir iklim gerçeği mi?

Bence bu bir altyapı kapasitesi sorunu; metrekareye düşen bu miktardaki yağışın tahliye edilememesi, kentsel direncin ekonomik maliyetlerin altında kaldığını gösteriyor.

Katılmıyorum, mesele ekonomik değil, meteorolojik bir ekstrem durum.

Çetin, sadece ekstrem diyerek sorumluluğu üzerinden atamazsın; geçen yılki benzer yağışlarda bu kadar yıkım olmamıştı.

Verilere bakalım, geçen yılki yağış miktarı bu seviyenin yarısı bile değildi, yani bu bir kapasite sorunu değil, iklimin yeni normali.

Aslında ikisi de doğru; iklim değişikliği bu uç değerleri artırıyor, yani artık telefonunuzdaki hava durumu uygulaması 'normal yağmur' değil, 'yıkıcı sel' uyarısı vermeye başlıyor.

İBB Başkan Vekili Nuri Aslan'ın uyarısını ekleyeyim; vatandaşlara zorunlu olmadıkça dışarı çıkmamaları ve toplu taşımayı kullanmaları yönünde çağrı yapıldı.

Peki, bu yeni alarm seviyesi ne kadar güven verici?

Tahmin modelleri çok daha hızlı çalışıyor ama altyapı bu hıza yetişemiyor, yani teknoloji uyarıyor ama şehir hazırlıksız yakalanıyor.

Risk yönetimi kurumların hazır olup olmadığına bakmalı, sadece alarm vermek yetmez.

Tam da bu yüzden bütçe planlamasında altyapıya ayrılan payın, artan afet riskine oranla düşük kaldığını görüyoruz.

Bu sırada Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif de Türkiye'ye taziye mesajı göndererek her türlü desteği sağlamaya hazır olduklarını açıkladı.

Uluslararası dayanışma bir yana, kentin kendi içindeki kriz yönetimi ne kadar sürdürülebilir?

Sürdürülebilirlik için önce yerel yönetimlerin ve merkezi hükümetin koordinasyon hatasını çözmesi gerekiyor.

Tartışmanın odağı çok geniş; peki İBB Davasında İmamoğlu'nun yaptığı o sert çıkış, bu kriz yönetimi tartışmalarını yargı koridorlarına nasıl taşıyacak?

Duruşmanın 100. gününde İmamoğlu, savunmasının üçüncü gününü Marmara Kapalı Cezaevi'nde tamamladı; avukatlarıyla birlikte süreç 17 Ekim'e kadar sürecek.

Buradaki asıl kırılma, İmamoğlu'nun Kemal Kılıçdaroğlu'nun davanın siyasi olmadığına dair açıklamalarına verdiği o çok sert tepki oldu. Bu durum, davanın hukuki zeminden ziyade, siyasi aktörlerin kendi iç hesaplaşmalarına evrildiğini gösteriyor.

Bence tam tersi, bu sadece kişisel bir tepki değil, davanın siyasi doğasını tescilleyen bir savunma refleksi.

Katılmıyorum, bu bir refleks değil; davanın siyasi olmadığını savunan eski bir liderle kurulan bu çatışma, tamamen siyasi bir pozisyon alma çabası.

Yani bu tartışma artık mahkeme salonunun teknik detaylarından çıkıp, tamamen siyasi bir kimlik mücadelesine dönüşmüş durumda.

Peki, bu sertleşen siyasi dil, yarın sabah bütçe görüşmelerindeki o gergin atmosferi ve piyasaların tepkisini nasıl etkileyecek?

Bütçedeki o devasa kalemler, borsa ekranlarındaki kırmızı rengi besleyecek bir yapıya mı işaret ediyor?

Bence öyle, çünkü 2027 bütçesinde personel giderlerine ayrılan 6,3 trilyon liralık pay, toplam bütçenin yaklaşık yüzde 23,2'sine denk geliyor.

Bu sadece bir harcama kalemi, piyasayı asıl sarsan şey bu rakamın yarattığı belirsizlik.

Katılmıyorum, BIST 100'deki yüzde 2,89'luk düşüşün temelinde bu mali disiplin endişesi yatıyor; özellikle sanayi endeksi yüzde 3,37 geriledi.

Verileri netleştirmek gerekirse, bugün 96 hisse senedi değer kaybetti ve işlem hacmi 116,2 milyar lira seviyesinde kaldı.

Ama bu düşüşün bütçe disipliniyle doğrudan bağını kurmak için çok erken değil mi?

Erken değil, çünkü 27 trilyon liralık toplam bütçenin bu kadar büyük bir kısmının doğrudan personel giderlerine, örneğin MEB'e 1 trilyon 794 milyar liraya gitmesi yatırım kapasitesini baskılıyor.

Yani bu durum, teknoloji endeksinin neden yüzde 3,22 düştüğünü de açıklıyor olabilir; sermaye daha çok operasyonel giderlere kayıyor.

Bakanlıkların ödenek dağılımına bakıldığında, Sağlık Bakanlığı'nın 1 trilyon 113 milyar liraya yakın bir ödenekle ikinci sırada olduğunu görüyoruz.

Bence bu rakamlar piyasanın beklediği sıkılaşma sinyalleriyle çelişiyor, risk hala yüksek.

Piyasa bu mali tabloyu nasıl fiyatlayacak, peki ya bu bütçe dengeleri yarın sabahki su baskınları ve Irak sınırındaki hareketlilikle nasıl birleşecek?

Sınır hattındaki hareketlilikten bahsettik ama bölgenin derinliklerinde, Sudan'da bambaşka bir kriz var; Jeffrey Bartos'un BM Güvenlik Konseyi'ndeki o insani ateşkes çağrısı ne kadar gerçekçi?

Bartos, Sudan'da sivillerin sadece çatışmayla değil, artan kıtlık ve sağlık sorunlarıyla da hayatını kaybettiğini belirtti; yani mesele artık sadece silahlı güçlerin değil, açlığın da bir savaş aracı haline gelmesi.

Bence bu çağrılar sadece diplomatik birer nezaket gösterisi, sahadaki dinamikleri değiştirmeye yetmez.

ben şunu ekleyeyim, Sudan'daki bu istikrarsızlık sadece insani değil, bölgesel tedarik zincirlerini de kırılganlaştırıyor; ancak Irak tarafında durum biraz daha yapısal bir iyileşmeye işaret ediyor gibi.

Irak'ta 15 Ekim'de gerçekleşen güven oylamasıyla Ali Zeydi hükümeti yeni kabinesini kurdu; Türkiye Dışişleri Bakanlığı da bu atamaları memnuniyetle karşıladığını açıkladı.

Katılmıyorum, yeni kabine atamaları sadece yerel bir yönetim değişimi değil, bölgedeki güç dengelerini yeniden kurma çabasıdır.

Ama bakanlığın vurguladığı Kalkınma Yolu Projesi gibi enerji ve altyapı odaklı iş birlikleri, bu yeni kabineyle daha somut bir zemine oturabilir.

Proje kağıt üzerinde iyi duruyor ama güvenlik koridoru sağlanmadan bu yatırımların maliyeti çok yüksek olur.

Güvenlik meselesi teknolojik altyapıyla da ilgili; su ve enerji hatlarının dijital takibi bu yeni dönemde kritik olacak.

Veriler gösteriyor ki, Irak'taki bu yeni yapılanma eğer istikrar sağlarsa, bölgedeki enerji maliyetlerini de aşağı çekebilir.

Sudan'da açlık, Irak'ta ise yeni bir yönetim deneyi; bölgenin bu iki farklı yüzü yarın sabahki dengeleri belirleyecek, teşekkürler herkese, yarın akşam görüşmek üzere.