Dünya Sarsılıyor: Depremler, Diplomasi ve Yeni Sınırlar

Peru'nun güneyindeki Upahuacho kasabasında sarsılan binaların gürültüsü, Lima'daki evlerde panik dolu bir geceye dönüştü. Güney Amerika'dan gelen bu sarsıcı haberle güne başlıyoruz; depremin boyutu ve yarattığı riskleri masaya yatıralım.

Sarsıntı saat 21.00 sıralarında gerçekleşti ve merkez üssü Apurimac bölgesindeki Upahuacho'nun yaklaşık 38 ila 40 kilometre kuzeybatısında, yerin 66 kilometre derinliğinde belirlendi. Peru Jeofizik Enstitüsü sarsıntının büyüklüğünü 7.2 olarak raporlarken, USGS verileri 6.7 büyüklüğüne işaret ediyor.

Bu büyüklük farkı hayati bir risk demek.

Aslında bu bir yorum değil, az önce belirttiğim gibi iki kurum arasındaki somut veri ayrışması.

Veriler arasındaki bu 0.5 birimlik fark, açığa çıkan enerji miktarında devasa bir sapmaya yol açıyor. Eğer IGP'nin 7.2 verisi doğruysa, yerleşim yerlerine 33 kilometre mesafedeki yıkım potansiyeli çok daha yüksek bir ölçekte seyrediyor.

Mesele sadece enerji değil, kurumların hazırlıksız yakalanma ihtimali.

Haklısınız, ancak yerel makamların saha tarama çalışmalarına hemen başlamış olması, en azından koordinasyon mekanizmasının çalıştığını gösteriyor.

Peki, bu teknik belirsizlik sahadaki kurtarma operasyonlarını nasıl etkiliyor, bunu netleştirelim.

Sarsıntının yarattığı bu fiziksel yıkımın ardından, şimdi de insanlık dramının en yoğun yaşandığı başka bir coğrafyaya, Gazze'deki insani krize odaklanacağız.

Gazze'deki bu kriz, sadece yerel bir açlık meselesi değil, BM'nin 19 Ağustos raporuyla tescillediği küresel bir güvenlik çöküşü olarak karşımızda duruyor. Rapora göre 2025 yılında 907 insani yardım çalışanı saldırıya uğradı, öldürüldü veya kaçırıldı; bu da geçen yılki 833 rakamının üzerine çıkarak rekor kırdı.

Elif'in verdiği bu artış verisi, yardım koridorlarının sadece lojistik değil, aynı zamanda ekonomik birer risk alanı haline geldiğini gösteriyor. Devletlerin bu riskleri üstlenmekten kaçınması, yardım maliyetlerini ve operasyonel sürdürülebilirliği doğrudan vuracaktır.

Veriler rekor diyor ama asıl soru bu saldırıların hukuksal yaptırımlarının neden sıfır kaldığı.

Aslında BM Genel Sekreteri Guterres, devletlerin savaş hukukuna uyması ve faillerden hesap sorması gerektiğini açıkça vurguladı.

Guterres'in çağrısı bir temenni olmaktan öteye geçemiyor, çünkü sahadaki denetim mekanizması işlevsiz.

Üsküdar'daki eylemde Filistin'e Destek Platformu Başkanı Kabaktepe'nin önerdiği mekanizma tam da bu işlevsizliğe bir yanıt; yardımların İsrail kontrolünden çıkarılıp uluslararası denetime geçmesini istiyorlar.

Kabaktepe'nin bu talebi bir çözüm önerisi mi yoksa mevcut durumun bir özeti mi, henüz netleşmiş bir uluslararası mutabakat yok.

Mevcut sistemin işlediğini savunmak zaten gerçeklerle çelişiyor.

Tartışmayı bir noktada tutalım; bir yanda rekor kıran saldırı sayıları, diğer yanda bu denetimsizliği kırmak için önerilen yeni mekanizmalar var. Peki, bu insani tıkanıklık, masadaki diğer güç dengelerini nasıl sarsacak?

Sadece insani maliyet değil, bu sarsıntı doğrudan devletlerin egemenlik alanlarına ve sınır tanımayan yeni söylemlere de sıçramış durumda.

Söylem boyutuna bakarsak, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi'nin Washington'un yeni yaptırımlarını 'ekonomik terör' olarak tanımladığını ve bunun bir 'Ekonomik D-Day' girişimi olduğunu söylediğini görüyoruz.

Arakçi'nin bu sert çıkışı aslında bir savunma mekanizması; ABD'nin rekor seviyedeki borç yükü ve artan faiz maliyetleri sebebiyle kendi iç krizini dışarıya yansıtma stratejisi izlediğini iddia ediyor.

Bence bu sadece bir dikkat dağıtma hamlesi değil, doğrudan bir finansal kuşatma operasyonu.

Kuşatma ihtimali yüksek ama Arakçi'nin vurguladığı gibi bu durum küresel ekonominin genel işleyişini de bir risk unsuru haline getiriyor.

Risk sadece ekonomiyle sınırlı kalmıyor, Rusya'nın Japonya'ya yönelik tarihsel çıkışına bakın.

Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mariya Zaharova, Japonya'nın İkinci Dünya Savaşı sonuçlarını kabul etmemesi nedeniyle Asya-Pasifik'te saldırgan bir tutum sergilediğini belirtti.

Zaharova'nın burada kurduğu dil, tarihsel bir hesaplaşma üzerinden bölgedeki mevcut statükoyu sarsmayı hedefliyor.

Ancak bu tür tarihsel restleşmelerin ekonomik yaptırımların yarattığı boşlukta yeni bir güvenlik maliyeti doğuracağını söylemek yanlış olmaz.

Mesele sadece geçmiş değil, Suriye'deki yeni idari yapı da bu dengeleri tamamen değiştiriyor.

SDG lideri Mazlum Abdi, Suriye devlet kurumlarıyla entegrasyon sürecinin 29 Ocak tarihli anlaşma uyarınca tamamlandığını duyurdu.

Abdi'nin bu açıklaması, sahadaki askeri gücün devlet bürokrasisine eklemlenmesi demek, bu da bölgedeki güç dengelerini kökten sarsar.

Entegrasyonun tamamlandığı iddiası, Suriye'nin iç yapısındaki idari dönüşümün hız kazanacağını gösteriyor gibi duruyor.

Sınırlar ve egemenlik tartışılırken, asıl büyük dönüşümün nerede yaşanacağını merak ediyorum; acaba bu jeopolitik satranç, bir ülkenin teknolojik geleceğini nasıl şekillendirecek?

Jeopolitik gerilimlerin gölgesinde, Türkiye'nin kendi iç dinamiklerinde nasıl bir büyüme ve teknoloji rotası çizdiği asıl mesele.

Aslında büyüme verileriyle teknoloji yatırımları arasında bir denge kurulmaya çalışılıyor; Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz'ın Eskişehir'deki açıklamasına göre, geçen yıl tarımdaki don ve kuraklığa rağmen yüzde 3,6 büyüme yakalandı.

Yılmaz, bu büyümenin temel motorunun hizmet ve sanayi olduğunu, bu yıl ise tarımın katkısının artacağını belirtti.

Sadece sanayi ve hizmete güvenmek riskli değil mi?

Haklı bir soru ama veriler sanayinin dirençli olduğunu gösteriyor; ancak borsa tarafındaki dalgalanma bu direncin piyasaya tam yansımadığını kanıtlar nitelikte.

BIST 100 endeksi günü 62,43 puan azalarak 14.396,54 puandan kapattı; özellikle bilişim endeksi yüzde 4,38 ile en çok kaybettiren sektör oldu.

Bilişim endeksindeki bu düşüş, teknoloji odaklı büyüme iddiasıyla çelişmiyor mu?

Bence bu bir çelişki değil, piyasanın kısa vadeli bir düzeltme yapmasıdır; asıl bakmamız gereken nokta, teknoloji alanındaki insan kaynağı açığının nasıl kapatılacağı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın duyurduğu Stratejik Teknoloji İnsan Kaynağı Programı tam da bunu hedefliyor; ilk aşamada 20 araştırma üniversitesinde 550 doktora öğrencisi yetiştirilecek.

Beş yıl sonunda 3 bin araştırmacı hedefi, küresel rekabet için yeterli mi, emin değilim.

Hedefin büyüklüğünden ziyade, seçilecek alanların yapay zeka ve çip teknolojileri gibi kritik sektörler olması, uzun vadeli maliyet-getiri dengesini değiştirebilir.

Programın kapsamı YÖK ve ilgili bakanlıklarca belirlendi, ancak seçilecek öğrencilerin merkezi sınavla belirleneceği teyit edildi.

Sadece sayıya odaklanmak, nitelikli çıktı almanın garantisi değil.

Ekonomik büyüme ve teknolojik dönüşümün maliyeti tartışılırken, şimdi rotayı bambaşka bir yere, siyasetin ve çevrenin kesiştiği o gri alana çevirelim.

Bir yanda yeni yasal düzenlemelerle şekillenen bir siyasi strateji, diğer yanda ise yerel bir çevre felaketinin faturası var; bu iki farklı gündemi neyle bağlayabiliriz?

Aslında her ikisi de kurumsal birer müdahale gerektiriyor; AK Parti'nin Hayati Yazıcı imzalı 'Terörsüz Türkiye Ortak Söylem' metni ile Bakanlığın Afyonkarahisar'daki boya kirliliği için kestiği yaklaşık 21 milyon liralık ceza, devletin uygulama alanını gösteriyor.

Afyonkarahisar'daki olayda Europap Tezol ve Cengizhan Lojistik firmalarına uygulanan her bir 10 milyon 490 bin 301 liralık yaptırım, aslında maliyetlerin artık sadece çevre kaybı değil, doğrudan nakit çıkışı olduğunu kanıtlıyor.

Peki bu cezalar gerçekten caydırıcı mı, yoksa sadece birer idari prosedürden mi ibaret?

Bakanlığın resmi açıklamasına göre cezalar Çevre Kanunu kapsamında uygulandı ve mor boyanın araç kaportalarına verdiği hasar raporlandı.

Bakanlığın bu hızı, siyasi söylemlerin içindeki 'düzen' vurgusuyla örtüşmüyor mu?

Çetin, burada siyasi bir paralellik mi kurmaya çalışıyorsun?

Siyasi alandaki 'Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşme Kanunu'nun 467 oyla kabul edilmesiyle gelen o yeni hukuksal çerçeve, aslında her alanda bir standart arayışını işaret ediyor olabilir.

Kurumsal disiplin arayışı bir tarafta terörle mücadele stratejisinde, diğer tarafta ise çevre denetiminde karşımıza çıkıyor; bugünü de böyle noktalamış olalım, katkılarınız için teşekkürler; yarın akşam yeni bir gündemde görüşmek üzere.